Jakość
w trosce o bezpieczeństwo

PL
  1. PL
  2. EN
  3. CZ
Edukacja

Bezpieczeństwo dostosowane do poziomu zagrożenia w procedurach przygotowywania i podawania cytostatyków

Skamex Sp. z o.o. sp. k.

 

Streszczenie

Leki cytostatyczne to grupa substancji szeroko stosowanych w leczeniu przeciwnowotworowym. Farmaceutyki te pomimo, że dla wielu pacjentów oddziałów onkologicznych są zbawienne, dla personelu medycznego stanowią poważne zagrożenie.  Z łatwością przenikają przez błony śluzowe i skórę, powodując liczne działania niepożądane.

 

Obecność leków cytostatycznych w organizmach pracowników służby zdrowia

W literaturze można znaleźć wiele przykładów stwierdzających obecność leków cytostatycznych w organizmach pielęgniarek, techników farmacji, a także lekarzy pracujących na oddziałach onkologicznych. W badaniu Ramphal i wsp.  przeprowadzonym w 2014 roku w Dziecięcym Szpitalu w Kanadzie Środkowej (prowincja Ontario) wykazano obecność leków chemioterapeutycznych w moczu aż u jednej trzeciej wszystkich pielęgniarek, które podawały chemioterapię [ 1 ]. Z kolei badanie przeprowadzone przez Rioufol i wsp. ujawniło znaczną obecność cytostatyków na rękawiczkach osób pracujących na oddziale onkologii w Szpitalu Uniwersyteckim w Lyonie. Po wykonaniu 59 wlewów, obecność leków chemioterapeutycznych zidentyfikowano na 30,5% rękawiczek pielęgniarek podających chemioterapeutyki. Do skażenia rękawiczek medycznych może dojść w przypadku przepinania worków zawierających leki niebezpieczne, podłączania linii infuzyjnych nie będących w systemie zamkniętym lub podczas korzystania z pojemników, które zostały skażone w trakcie przygotowania leków [ 2 ]. Należy zwrócić uwagę, że jednym z najbardziej niebezpiecznych etapów podaży farmaceutyków jest moment podłączenia worka do linii infuzyjnej nie znajdującej się w systemie zamkniętym. Jak pokazuje literatura, na tym etapie aż w 25% przypadkach dochodzi do wycieku chemioterapeutyku, a w czasie odłączania worka ryzyko to wzrasta nawet do 100%. Wypływ leku nie musi być widoczny, wyciek klasyfikuje się już od pojawienie jednej kropli [ 3 ].

 

Długoletnia praca na oddziale onkologicznym stwarza zagrożenie dla zdrowia

Obecność nawet śladowych ilości cytostatyków w organizmie personelu medycznego może być bardzo niebezpieczna, co potwierdzają liczne doniesienia. W najnowszym badaniu z 2016 roku przeprowadzonym w lubelskich szpitalach na grupie pielęgniarek ze stażem pracy około 12 lat, które wykonują 20-40 wlewów tygodniowo, wykazano, że aż 62% z nich zaobserwowało u siebie zwiększone uczucie senności, zmęczenia, a nawet zmiany w morfologii. W grupie tej znacznie częściej występowały zmiany w odczuwaniu smaków i zapachów.

Nie tylko długoletnia praca na oddziale onkologicznym stwarza zagrożenie dla zdrowia. W tym samym badaniu pokazano, że 67% pracowników z krótkim stażem pracy w placówce, w której podawane są cytostatyki, zauważyło niepokojące zmiany w swoim organizmie m.in. podrażnienia skóry oraz  nadwrażliwość, suchość czy zaczerwienia oczu [ 4 ].

Należy także wspomnieć o badaniu z roku 2003, które wykazało, że  wśród osób pracujących na oddziale szpitalnym, gdzie podawane są cytostatyki aż 60% personelu doznało wzmożonego wypadania włosów, a około 40% osób miało zmiany w obrębie paznokci [ 5 ].

Niestety, osoby mające kontakt z cytostatykami powinny liczyć się z tym, że bez odpowiedniej ochrony narażają na niebezpieczeństwo swoje życie i zdrowie.

 

Rekomendacje

W związku z tak licznymi doniesieniami na temat szkodliwego wpływu cytostatyków wprowadzono szereg rekomendacji wydanych m.in. przez takie organizacje jak NIOSH, ONS, OSHA czy ASHP. Pan American Health Organization oraz World Health Organization wydały w 2013 roku dokument dotyczący bezpieczeństwa pracy z cytostatykami, w którym zalecane jest wdrożenie odpowiednich systemów do podaży i przygotowania leków chemioterapeutycznych, a także zapewnienie odpowiednich środków ochrony osobistej [ 6 ].

Zanim zauważono i udokumentowano szkodliwy wpływ cytostatyków na personel medyczny, powszechnie korzystano z otwartych systemów igłowych, które nie chroniły przed wyciekiem toksycznych substancji.

 

Bezigłowe przyrządy do pobierania leków niebezpiecznych tzw. Spiki

Następnie na rynek wprowadzono bezigłowe przyrządy do pobierania leków niebezpiecznych tzw. Spiki, które chroniły przed zakłuciem i skażeniem leku oraz systemy wentylowane. Cechą charakterystyczną tych produktów jest filtr cząsteczkowy o średnicy porów najczęściej wynoszącej 0,22 µm. Wadą jest fakt, że nie chronią przed wyciekiem toksycznych oparów, ponieważ pory filtra są większe niż cząsteczki gazów. Personel medyczny w przypadku tych przyrządów nie jest w pełni chroniony tym bardziej, że pobiera leki strzykawką w systemie otwartym (bez zabezpieczenia). Świadomość zapewnienia bezpieczeństwa na każdym etapie pracy z lekiem  długo nie obejmowała  czynności przenoszenia pobranego leku. Dopiero uświadomienie sobie zagrożeń wynikających z kontaktu z niezabezpieczoną strzykawką i skażoną  przez wyciek leku powierzchnią doprowadziło do powstania strzykawek w systemie zamkniętym.

 

Według klasyfikacji NIOSH rozróżnia się 2 grupy produktów do pracy z chemioterapeutykami:

- chroniące przed wyciekiem cieczy,
- chroniące przed wyciekiem cieczy i oparów.

Właściwości urządzenia w zakresie nieprzepuszczalności dla cieczy i oparów są potwierdzane badaniami FDA, które nadaje mu kod ONB. Posiadanie kodu ONB cechuje najbezpieczniejsze rozwiązania do transferu leków w systemie zamkniętym, np. PhaSeal.

Obecnie, czynniki i substancje rakotwórcze podzielone są na grupy w zależności od stopnia kancerogenności (tabela 1.).  Klasyfikację opracowała Międzynarodowa Agencja Badań nad Nowotworami (IARC) [ 8 ].  

 

Tabela 1. Klasyfikacja substancji według IARC

 

Grupa 1

Udowodnione działanie kancerogenne

Grupa 2a

Prawdopodobne działanie kancerogenne 

Grupa 2b

Przypuszczalne działanie kancerogenne

Grupa 3

Niezaklasyfikowane jako działanie kancerogenne
Przykłady substancji

Cyklofosfamid

Etopozyd

Busulfan 

Doksorubicyna

Cisplatyna

Dekarbazyna

Bleomycyna 

5-Fluorouracyl

Winkrystyna

Metotreksat

 

Większość  powszechnie używanych cytostatyków należy do grupy I lub IIA, czyli do najbardziej niebezpiecznych, których opary przy długotrwałym kontakcie powodują poważne konsekwencje zdrowotne. W zależności od grupy i postaci leku powinno się dobierać właściwe produkty do bezpiecznej pracy z cytostatykami.

 

System PhaSeal

Na etapie przygotowania, przenoszenia i podaży leków cytostatycznych z grup I i IIA odpowiednią ochroną zapewnią wyroby do przenoszenia leków w systemie zamkniętym, posiadające kod ONB np. PhaSeal. System PhaSeal, wprowadzony do użycia ponad 22 lata temu jest niewątpliwie najlepiej przebadanym systemem zamkniętym na rynku. Pracują na nim najlepsze centra onkologii na świecie, których kilkudziesięcioletnie doświadczenie przełożyło się na największą ilość badań klinicznych (ponad 30) potwierdzających najwyższą skuteczność tego produktu w zakresie  hermetyczności  i szczelności a także czystości mikrobiologicznej leku [ 9 ].

System PhaSeal, wprowadzony do użycia ponad 22 lata temu jest niewątpliwie najlepiej przebadanym systemem zamkniętym na rynku.

Odpowiedni poziom ochrony przed cytostatykami z grupy IIB w trakcie przenoszenia i podaży leków zapewnia seria urządzeń dostępowych do fiolki z zaworem bezigłowym SmartSite (np. VialShield)  oraz urządzeń  z męskim złączem Texium - które powstały z potrzeby użycia strzykawek w systemie zamkniętym podczas pobierania i przenoszenia leków szkodliwych. Specjalna budowa strzykawki z Texium uniemożliwia przypadkowe odłączenie, gwarantując bezpieczeństwo podczas transportu i przenoszenia oraz oszczędza czas.

Jak pokazują przedstawione badania, także te z Polski, ciągle przywiązuje się niewystarczającą wagę do ochrony osób podających cytostatyki, o czym może świadczyć skala narażenia pielęgniarek na kontakt z cytostatykami.

Powszechne funkcjonowanie na oddziałach szpitalnych otwartych systemów powoduje, że pielęgniarki są najbardziej narażoną na skażenie grupą zawodową. Poziom zagrożenia zmniejsza stosowanie linii wielodrożnych lub zestawu Texium Lock and Go.

 

System zamknięty

Wielodrożne linie infuzyjne pozwalają na podaż wielu cytostatyków bez konieczności rozłączania - tak jak to się dzieje w systemie otwartym, zapewniając bezpieczeństwo całego procesu. Ponadto zastosowanie linii wielodrożnych zmniejsza liczbę czynności przy pacjencie, pozwalając zaoszczędzić cenny czas. Z kolei zestaw Texium Lock and Go jest wygodnym rozwiązaniem dla użytkowników, którzy przechodzą z systemów otwartych i poszukują bardziej ekonomicznych a jednocześnie bezpiecznych rozwiązań. Zaletą tego zestawu jest system zamkniętych zaworów, który zapewnia bezpieczeństwo. Unikalna technologia mikro-aspiracji w złączu Texium redukuje ryzyko ekspozycji na leki niebezpieczne podczas rozłączania. Złącze Texium zamyka się automatycznie w momencie odłączenia, zapewniając bezpieczeństwo podaży leków.

Personel medyczny świadomy ryzyka, jakie niesie praca na oddziale onkologicznym, powinien móc korzystać z najnowocześniejszych zdobyczy technologii medycznych ograniczających kontakt z niebezpiecznymi lekami oraz zmniejszać ryzyko ekspozycji i podobnie jak farmaceuci - chronić swoje zdrowie i życie.

 

Zobacz kategorie:

rękawice medyczne, rękawice nitrylowe, rękawice lateksowe, rękawice winylowe, rękawice chirurgiczne

 

Piśmiennictwo

  1. Ramphal R. Bains T. Regis V. Osmond M. Barrowman N. Occupational Exposure to Cyclophosphamide in Nurses at a Single Center Journal of Occupational & Environmental Medicine, 2014, Marzec, 56(3); 304-312.
  2. Rioufol C. Ranchon F. Schwiertz V. Vantard N. Joue E. Gourc Ch. Gauthier N. Guedat M.G. Salles G. Souquet P.J. Favier B. Gilles L. Freyer G. You B. Trillet-Lenoir V. Guitton J. Administration of Anticancer Drugs: Exposure in Hospital Nurses. Clinical Therapeutics, 2014, Marzec, 36;(3); 401-407
  3. Johan Vandenbroucke Contamination of the environment according to the preparation (administration) technique, pobrane z: www.gerpac.eu/IMG/pdf/2001_10.pdf, 25.11.2016.
  4. Cieślicka A. Gębka M. Rząca M. Kocka K. Pietraszek A. Bartoszek A. Charzycka- Gula M.  Następstwa zdrowotne pracy w narażeniu na leki cytostatyczne w grupie zawodowej pielęgniarek i pielęgniarzy.  Journal of Education, Health and Sport. 2016 wrzesień; 6(9):566-574.
  5. Walusiak J. Wągrowska-Koski E. Pałczyński C. Ocena skutków zdrowotnych zawodowej ekspozycji na cytostatyki u personelu medycznego w świetle obowiązującej profilaktyki: badanie przekrojowe. Medycyna Pracy 2003; 54 (3): 229 — 236
  6. Safe Handling of Hazardous Chemotherapy Drugs in Limited-Resource Settings. Special Program on Sustainable Development and Health Equity Pan American Health Organization, World Health Organization, 2013
  7. NIOSH, Alert Document Preventing Occupational Exposure to Antineoplastic and other Hazardous Drugs in Health Care Settings, US Department of Health and Human Service, Public Occupational Safety and Health DHHS, 2004, NIOSH Publication No. 2004-165.
  8. Czerczak S. Klasyfikacje chemicznych czynników rakotwórczych – przegląd. Bezpieczeństwo Pracy 1/2004.
  9. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risk to humans, Pobrane z: monographs.iarc.fr/ENG/Classification/
  10. FDA Approval Letter. September 12, 2012.

 

Czytaj też artykuł:

"Antyseptyczna kąpiel przedoperacyjna - czy zawsze skuteczna w redukcji ZMO"